Congo: het gevecht om grondstoffen

Honderd jaar geleden was rubber hét product dat vanuit de DRC naar de rest van de wereld werd gescheept, met enorme winsten voor de Belgische kolonisator. Nu herhaalt de geschiedenis zich, alleen de spelers en de grondstoffen zijn veranderd. Anno 2025 vechten in Oost-Congo ruim 200 zwaarbewapende groepen over de controle van grondstoffen, waarvan M23 de grootste is. Volgens de VN wordt deze groep gesteund door buurland Rwanda.

Eind januari 2025 nam M23 Goma in, de hoofdstad van de mineraalrijke provincie Noord-Kivu. Sindsien heeft de groep nog meer grondgebied ingenomen. Deze regio is al sinds 1990 het epicentrum van conflicten. Eén van onze Congolese medewerkers vertelt: “Dit is een rijk land met veel arme mensen. Ik sprak een kind dat zich had aangesloten bij de rebellen, omdat het dan tenminste genoeg te eten had.”

In Oost-Congo...

• Goud
• Tin
• Wolfraam
• Tantaal (voor elektronica en de wapenindustrie)

In Zuid-Congo...

• Diamant
• Koper
• Lithium (voor batterijen)
• Kobalt (voor smartphones, laptops, de energietransitie en de wapenindustrie)

Wanbeleid verslechtert de situatie in Noord-Kivu, dat in Oost-Congo ligt. De Congolese overheid voelt letterlijk en figuurlijk ver weg: de hoofdstad Kinshasa ligt 2000 kilometer naar het westen, met nauwelijks begaanbare wegen tussen de regio’s. Maar ook buitenlandse regeringen spelen (in)direct een rol in het conflict. Onze collega legt uit: “Congo maakt zelf geen wapens. Alles wordt geïmporteerd of het land in gesmokkeld, in het verleden onder andere uit Rusland en Oekraïne. Maar ook vanuit China, Europese landen, Israël en de Verenigde Staten. Dezelfde wapens worden vaak in meerdere conflicten in Afrika gebruikt om dood en verderf te zaaien.”

Voor een hele generatie Congolese burgers is ‘vrede’ een onbekend begrip. 21 miljoen Congolezen hebben volgens de Verenigde Naties hulp nodig. Veel van hen zijn meerdere keren gevlucht, steeds opnieuw op zoek naar veiligheid. In de provincie Noord-Kivu neemt de honger toe, want door het conflict moesten vele boeren vluchten, zijn geen zaden geplant en oogsten misgelopen of gestolen. Volgens de VN is de situatie in Oost-Congo één van de grootste humanitaire crises ter wereld.

Militairen en gewapende groepen verkrachten op grote schaal en komen ermee weg. Sinds eind januari staat de officiële teller op 67.000. Dat komt neer op bijna 450 verkrachtingen per dag. En dat is slechts het topje van de ijsberg, want veel vrouwen en meisjes kunnen of durven geen melding te doen. Zij blijven achter met trauma's, ongewenste zwangerschappen (die leiden tot levensgevaarlijke abortussen) en SOA's, waaronder HIV/AIDS. Voor dit laatste krijgt slechts 13% van de verkrachte vrouwen op tijd medicatie. 

De situatie is verslechterd door de enorme bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking wereldwijd. USAID was goed voor 70% van alle hulp aan Congo; dat is in één klap weggevallen. Vrouwen in Oost-Congo voelen daarvan direct de impact. Een voorbeeld: 100.000 post-rape kits (met daarin o.a. de morning-afterpil en medicatie tegen SOA's) lagen in de VS klaar voor verzending, maar werden zomaar geschrapt. Vrouwen zijn nu in de praktijk vaak op elkaar aangewezen voor hulp en moeten dat doen onder zware omstandigheden. 

Blijf jezelf informeren én uitspreken over de Democratische Republiek Congo. Bijvoorbeeld met onderstaande tips.

• Deel: Congolees-Nederlandse activisten organiseren regelmatig demonstraties en events om de aandacht op Congo te houden. Vergroot hun bereik en deel berichten over Congo via de hashtag #FreeCongoNow
• Lees: Congo van de Belgische auteur David van Reybrouck vertelt in 600+ pagina’s de complexe geschiedenis van het land, van kolonisatie tot de recente oorlogen. Een must voor iedereen die de huidige situatie beter wil begrijpen.
• Kijk: de Oscargenomineerde documentaire Virunga (2014) is nog steeds akelig actueel: rangers beschermen hun natuurpark en gorilla’s tegen zowel rebellen als op grondstoffen beluste multinationals. Te zien op Netflix.
• Luister: in de podcast Achter de Frontlinie vertelt de Congolees-Belgische auteur, politicoloog en museummedewerker Nadia Nsayi over de koloniale uitbuiting van Congo, de huidige grondstoffenoorlog én haar persoonlijke verhaal.
• Kijk: in de inspirerende én ontluisterende VPRO-documentaire Vrouwen de baas bezoekt de Nederlandse dokter Ruben Terlou Nobelprijswinnaar en gynaecoloog Denis Mukwege, die in Oost-Congo al jaren strijdt tegen seksueel geweld tegen vrouwen.

• Gendergelijkheid: we gaven trainingen aan 120 feministische organisaties, o.a. om te spreken in het openbaar en te lobbyen voor betere wetgeving.
• Eerlijke mijnsector: we strijden tegen corruptie, lobbyen ervoor dat bedrijven eerst toestemming moeten vragen aan de plaatselijke bevolking voordat ze mogen beginnen met mijnbouwactiviteiten, en verbeteren de gendergelijkheid en arbeidsrechten in de sector.

Beide thema's komen terug in onze steun voor vrouwencoöperaties in de zeer winstgevende kobaltsector in de zuidelijke provincie Katanga (kobalt is een onmisbaar onderdeel voor batterijen van onder andere mobiele telefoons). Deze vrouwen werken vaak voor grote multinationals, maar de arbeidsomstandigheden laten te wensen over. Door deze coöperaties staan de vrouwen sterker en komen ze samen op voor hun rechten. Met resultaat: in 2022 scherpte de Congolese regering de wetgeving aan, die werk- en leefomstandigheden in de mijnbouwsector moet verbeteren.