Gevaarlijke pesticiden: verboden in Europa, afgeschoven op de rest van de wereld

“De écht zware, giftige middelen zijn er niet meer,” zegt boerin Bertie in de documentaire De boer, de broer, de zus en de ziekte van Yvon Jaspers over de mogelijke relatie tussen pesticiden en de ziekte van Parkinson. Ze verwijst naar gevaarlijke bestrijdingsmiddelen die vroeger werden gebruikt, maar inmiddels in Europa verboden zijn. Dat klinkt geruststellend. Toch zit er een addertje onder het gras. Want wat in Europa verboden is, wordt nog altijd door Europese bedrijven verkocht aan landen aan de andere kant van de wereld.

Tientallen pesticiden zijn zo gevaarlijk dat ze niet meer in Europa gebruikt mogen worden. Bijvoorbeeld omdat ze ons hormoonsystem verstoren, het ongeboren kind kunnen aantasten, mogelijk ziektes zoals kanker en Parkinson verwekken, of PFAS bevatten en de bodem en drinkwater vervuilen. 

Maar de EU verbiedt alleen het gebruik van deze pesticiden, niet de productie of verkoop. Zo kunnen bedrijven gewoon doorgaan met het verkopen van landbouwgif aan landen waar minder bescherming is. 

Zoals bijvoorbeeld in Zuid-Afrika en Brazilië. Daar wordt Europees landbouwgif gebruikt bij de teelt van onder andere druiven en mango’s, met grote gevolgen voor de mensen die op het land werken en de gemeenschappen die hieraan worden blootgesteld. En daar stopt de gifroute niet. Datzelfde fruit, vol resten van deze verboden pesticiden, belandt vervolgens weer in onze supermarktschappen.

Ons nieuwe rapport Toxic Trade laat zien hoe groot deze handel is. Alleen al in 2024 exporteerde de EU 122.000 ton aan verboden pesticiden. Dat zijn zo'n 49 olympische zwembaden vol. Driekwart ging naar landen met lage en middeninkomens.

En de reden dat deze giftige handel niet stopt? Er wordt flink aan verdiend. De vier grote pesticidenproducenten (Bayer, BASF, Syngenta en Corteva) verdienden in 2024 naar schatting samen 2,3 miljard euro aan zeer gevaarlijke bestrijdingsmiddelen. Terwijl deze bedrijven miljarden verdienen, betalen mensen die op het land werken de prijs met hun gezondheid.

In Zuid-Afrika zei 69% van de ondervraagde seizoensarbeiders dat ze zijn blootgesteld aan gevaarlijke pesticiden, zelfs binnen een uur na het besproeien van de wijngaarden.

Eén van die mensen is Dina Ndleleni. Zij werkte jarenlang in wijngaarden, totdat ze na blootstelling aan bestrijdingsmiddelen instortte. Ze hield er blijvende longschade aan over en kon niet meer werken. De medische kosten stapelden zich op, maar een vergoeding kwam er nooit. Dina overleed kort voor de publicatie van ons rapport Toxic Trade, dat we mede aan haar hebben opgedragen als dank voor haar jarenlange strijd voor de rechten van vrouwen die op het land werken.

Haar verhaal maakt duidelijk hoe oneerlijk deze handel is. Europa beschermt haar eigen inwoners tegen gevaarlijke middelen, maar schuift de risico's af op mensen elders. Ondertussen plukken wij de giftige vruchten die zij verbouwen. Een dubbele standaard die voortkomt uit een lange, koloniale geschiedenis van ongelijke machtsverhoudingen tussen Europa en landen aan de andere kant van de wereld.

Moeten we dan stoppen met het eten van geïmporteerd fruit? Nee. Het probleem zit niet bij de mango of de druif in je boodschappenmandje, maar bij het systeem erachter.

Om te beginnen moet de EU stoppen met het exporteren van pesticiden die hier al verboden zijn. Maar een exportverbod alleen is niet voldoende. Pesticidenbedrijven moeten stoppen met de productie van gevaarlijk landbouwgif, en supermarkten moeten verantwoording nemen voor de werkomstandigheden in hun ketens. Boeren moeten ook de kans krijgen om op een andere manier voedsel te verbouwen, zonder afhankelijk te zijn van gevaarlijke bestrijdingsmiddelen.

Dat kan bijvoorbeeld met agro-ecologie: landbouw die meer samenwerkt met de natuur, door de bodem gezond te houden en natuurlijke middelen te gebruiken om plagen te bestrijden. Over de hele wereld werken boeren al aan zulke oplossingen. In Uganda zijn bijvoorbeeld meer dan 384.000 boeren, voornamelijk vrouwen, aangesloten bij ESAFF Uganda, een organisatie dóór en vóór kleinschalige boeren. Samen zetten zij zich in voor duurzamere landbouw en beleid dat boeren daarbij ondersteunt.

Het is belangrijk dat er in Nederland aandacht is voor gevaarlijke bestrijdingsmiddelen. Want ook hier zijn de milieu- en gezondheidsrisico's nog altijd te groot en staat onze bescherming onder druk. Maar de discussie mag niet ophouden bij onze eigen grenzen. Iedereen die ons voedsel verbouwt, verdient dezelfde bescherming. Of dat nu op een Nederlandse boerderij is of op een Zuid-Afrikaanse wijngaard.

Pesticiden die te giftig zijn voor Nederland, zijn ook te giftig voor andere landen. Het is tijd om deze oneerlijke gifroute te stoppen.